Plattform für Neubau, Renovierung, Restaurierung und Umgestaltung
Wat gebeurt er met een buurt als de bouw gereed is? En hoe ver reikt het effect van fysieke ingrepen? Met ‘Terug naar de buurt’ keerde ERA Contour terug naar vier wijken die zij eerder realiseerde. “Belangrijkste doel was om te leren van bewoners”, vertelt conceptontwikkelaar en programmamaker Arie Lengkeek. “Hoe ervaren zij hun buurt nu? En hoe zijn onze (sociale) ambities geland? Wat vinden bewoners belangrijk? Wat werkt? Wat schuurt? En welke lessen kunnen we hieruit trekken? Met de kennis die we hierbij opdoen, willen we verder bouwen aan onze missie van sterke buurten en gelukkige bewoners. Niet alleen op papier, maar vooral in de praktijk.”
ERA Contour werkt veelal in de context van de bestaande stad en op plekken die ‘wat liefde kunnen gebruiken’. “Om te zorgen dat mensen hier fijn en veilig kunnen wonen, benoemen we voor projecten essenties: kwalitatieve ambities die passen bij de plek én doelgroep”, vertelt Lengkeek. “Om te zien welke sociale oogst deze essenties uiteindelijk opleveren én om hier lering uit te trekken, is terugkeren naar de wijk essentieel. De belangrijkste inzichten ontstaan namelijk pas als het bouwstof is neergedaald en het ‘normale’ leven zijn loop heeft gevonden.”
In de afgelopen jaren heeft ERA Contour meerdere wijken bezocht. “De behoefte ontstond echter om dit methodisch te doen”, aldus Lengkeek. “Wij ontwikkelen conceptgestuurd en binnen duidelijke kaders. Een aanpak die we ook graag doorzetten in ons evaluatieonderzoek. Met name omdat dit méér nuttige informatie oplevert dan een aantal mooie quotes, meningen en observaties. Maar ook omdat we hiermee aansluiten op de rapportageverplichtingen van bijvoorbeeld B Corp, ESG en CSRD. We zijn hiervoor gaan samenwerken met Céline Janssen, die in haar promotieonderzoek aan de TUDelft de bijdrage van de Capability-benadering voor gebiedsontwikkeling onderzocht. Samen hebben wij een methodiek ontwikkeld die geïnspireerd is op deze benadering, maar zich toespitst op hoe bewoners in relatie staan tot hun fysieke leefomgeving.”
Om waardevolle resultaten te behalen, is een juiste vraagstelling essentieel, benadrukt Lengkeek. “Waar we snel geneigd zijn om bewoners te vragen ‘wat zij van de buurt vinden’, kan zo’n vraag het gesprek snel platslaan of een bepaalde richting op duwen. Vanuit de Capability-benadering is de eerste vraag daarom: ‘Wat vindt u waardevol in uw leven?’ Gevolgd door: ‘En hoe wordt dit werkelijkheid in uw buurt?’ De wijkwaardenkaart, ontwikkeld door de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, bleek een behulpzame tool om dit gesprek te beginnen.”
Tussen juni 2024 en januari 2025 bezocht ERA Contour vier uiteenlopende woonbuurten in Rotterdam, Den Haag en Amsterdam.
Lengkeek deelt de belangrijkste bevindingen.
“Ons evaluatieonderzoek startte bij The Hudsons in Rotterdam Bospolder/Tussendijken, dat in 2021 is opgeleverd. Dit project bestaat uit gezinswoningen in vijf stadsblokken, die de schakel vormen tussen het nieuwe Dakpark en de achterliggende wijk. Ambitie was om gezinnen aan de stad en wijk te binden. Buitenspeelgarantie en doorstroomperspectief waren volgens ons essentieel, wat we ook terugkregen van bewoners. Als het gaat om collectiviteit en ontmoeting, dan blijkt een maat van acht woningen, een structuur van kleine straatjes en een keuken op de begane grond uitstekend te werken. En ook de ruimte en kwaliteit van collectief groen zijn belangrijk. Pak je dit goed aan, dan zijn bewoners zelfs bereid hun privétuinen op te geven.”
Een tweede project was Kloosterbuuren in Den Haag; een bijzondere buurt met 118 woningen rond een voormalig kloostercomplex, die in 2018 is opgeleverd. “Het ontwerp van deze wijk vormt een eilandje met straten, pleintjes en zorgvuldige baksteenarchitectuur, in scherp contrast met de omliggende open naoorlogse stedenbouw”, vertelt Lengkeek. “Bewoners waarderen bijvoorbeeld dat zij ‘waar voor hun geld’ hebben gekregen. Maar ook dat extroverte én introverte bewoners hun eigen plek hebben, in een afwisselende structuur van pleinen, straatjes, steegjes en stoepjes. Op diverse plekken bleken de stoepjes voor de ramen toegeëigend te zijn om de kwaliteit van veiligheid verder vorm te geven. Hieruit hebben we bijvoorbeeld geleerd dat voor de een ontmoeten, maar voor de ander juist beslotenheid en introvertie een grote kwaliteit is. Maar ook dat beiden naast elkaar kunnen bestaan.”
Mi Oso in Amsterdam-Zuidoost is opgeleverd in 2020 en direct herkenbaar aan de Caraïbische sfeer van witte woningen met oranje pannen, groene luiken en bloeiende tuinen. “Romantische veranda’s zorgen voor een prettige overgang tussen privédomein en publieke ruimte”, vertelt Lengkeek. “Bewoners bleken enorm enthousiast over de collectiviteit van dit project. Wat we echter ook terugkregen, is dat een hekje op de veranda’s welkom was. Bijvoorbeeld om je af en toe te kunnen terugtrekken. Ontwerpen voor ontmoeten is dus ook ontwerpen voor ontwijken.”
Een laatste project betrof Stadstuin Overtoom in Amsterdam-West, dat in 2018 opgeleverd is om ‘ringklevers’ te verleiden om de sprong naar buiten te maken. “Tijdens deze gesprekken bleken vooral de kwaliteit van de voorzieningen, de voordelen van sociale interactie en de korte afstand naar de binnenring belangrijk”, aldus Lengkeek. “De projectuitgangspunten echter – zoals de hoge duurzaamheids- en circulariteitsambitie – waren naar de achtergrond verdwenen. Nieuwe bewoners waren hier zelfs helemaal niet mee bekend.” Hoe anders gold dat voor de Stadskas. “De sociaal ondernemer die hier vanaf het begin werkt, maakt echt het verschil. Hieruit blijkt dat niet alleen de fysieke voorziening, maar ook de menselijke factor essentieel is om een ontwikkeling te laten werken.”
‘Terug naar de Buurt’ laat zien dat het werk niet stopt na de oplevering. Juist in de gebruiksfase blijkt welke ontwerpkeuzes écht bijdragen aan collectiviteit, geborgenheid en kwaliteit van leven, benadrukt Lengkeek. “De inzichten die wij hiermee ophalen, zijn onmisbaar om sterke buurten te blijven maken. Niet alleen op papier, maar ook in de praktijk en gevoed door de stemmen van mensen die er wonen.”
‘Terug naar de Buurt’ was een project van ERA Contour, SKG Gebiedsontwikkeling, TUDelft en Kickstad.
